Spis treści:
- Po co ptakom czubek na głowie?
- Ptaki z czubkami, które spotkasz w Polsce
- Nie tylko dudek i czubatka. Jakie jeszcze ptaki mają czubki?
Po co ptakom czubek na głowie?
Czubek tworzą wydłużone pióra wyrastające z ciemienia lub tylnej części głowy. U jednych gatunków pozostają stale uniesione, u innych ptak składa je i rozkłada zależnie od sytuacji. Taka ozdoba ułatwia rozpoznawanie przedstawicieli tego samego gatunku, bierze udział w komunikacji i odgrywa ważną rolę podczas zalotów.
Nastroszone pióra sprawiają też, że sylwetka ptaka wydaje się większa. W ten sposób czubek pomaga zasygnalizować pobudzenie, czujność lub gotowość do obrony. Jego znaczenie różni się jednak w zależności od gatunku. Badania zachowania dudków wskazują, że samce częściej rozkładają wachlarz na głowie w reakcji na potencjalnego rywala lub zagrożenie. Czubek nie jest więc wyłącznie dekoracją, lecz elementem języka ciała ptaków.
Nie każda ozdoba na głowie wygląda przez cały rok tak samo. U perkozów najbardziej efektowne pióra pojawiają się w szacie godowej, natomiast u sikory czubatki charakterystyczny spiczasty czubek pozostaje widoczny niezależnie od pory roku.
Ptaki z czubkami, które spotkasz w Polsce
Sikora czubatka
Sikorę czubatkę (Lophophanes cristatus) trudno pomylić z innym krajowym gatunkiem sikory. Jej głowę zdobi ostro zakończony, czarno-biały czubek, a pod dziobem i po bokach szyi widnieje ciemny rysunek. Reszta upierzenia ma stonowane, szarobrązowe barwy.
Ptak jest silnie związany z lasami iglastymi, zwłaszcza ze starszymi borami sosnowymi i świerkowymi. Spotkasz go również w lasach mieszanych, parkach oraz ogrodach, w których rosną wysokie drzewa iglaste. Czubatka prowadzi osiadły tryb życia, dlatego wypatruj jej przez cały rok. Zimą dołącza do mieszanych stad sikor, pełzaczy, kowalików i mysikrólików.
Latem czubatka żywi się głównie owadami, pająkami i ich larwami, zimą częściej sięga po nasiona. Odwiedza karmniki położone blisko lasu, choć zachowuje większą ostrożność niż bogatka i modraszka. Jeśli chcesz ją zobaczyć, obserwuj korony sosen oraz świerków. Ptak często zwisa z cienkich gałązek, sprawdzając szczeliny w korze i miejsca pomiędzy igłami.
Ciekawostką jest sposób zakładania gniazda. Sikora czubatka wykorzystuje spróchniałe pnie i stare dziuple, a w miękkim drewnie sama powiększa otwór. Wnętrze wykłada mchem, porostami, sierścią i piórami.
Jemiołuszka
Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) pojawia się w Polsce przede wszystkim jesienią i zimą. Przylatuje z północnej Europy oraz azjatyckiej tajgi, a liczebność jej stad zmienia się w zależności od dostępności pokarmu. W jednym roku widujemy ją regularnie, w innym pozostaje znacznie rzadsza.
Rozpoznasz ją po beżowoszarym upierzeniu, czarnej masce biegnącej przez oczy, żółtym zakończeniu ogona i trójkątnym czubku skierowanym ku tyłowi. Na części lotek znajdują się niewielkie czerwone zakończenia przypominające krople laku. U starszych osobników ozdoby te są zwykle liczniejsze i wyraźniejsze.
Zimą szukaj jemiołuszek tam, gdzie rosną jarzębiny, głogi, dzikie róże, jemioła, irgi i owocujące jabłonie. Stada odwiedzają miejskie parki, osiedla, cmentarze, sady i większe ogrody. Często najpierw usłyszysz ich delikatne, wysokie nawoływania, a dopiero później zauważysz grupę siedzącą na wierzchołku drzewa. Po znalezieniu owoców ptaki szybko obsiadają gałęzie i niemal jednocześnie rozpoczynają żerowanie. Poza okresem lęgowym jemiołuszki korzystają z terenów bogatych w owocujące drzewa i krzewy.
Jemiołuszka połyka owoce w całości. W ten sposób roznosi nasiona na duże odległości i wspiera rozsiewanie wielu gatunków roślin. Do ogrodu przyciągniesz ją przede wszystkim przez pozostawienie naturalnego pokarmu - owoców jarzębiny, głogu lub dzikiej róży. Sam karmnik z ziarnem raczej jej nie zainteresuje.
Zobacz również:
Dudek
Dudek (Upupa epops) ma jeden z najbardziej widowiskowych czubków wśród krajowych ptaków. Długie pomarańczowe pióra z czarnymi końcówkami po rozłożeniu tworzą wachlarz. Przez większość czasu ptak nosi go złożonego. Rozpościera pióra podczas lądowania, silnego pobudzenia, kontaktu z rywalem lub w reakcji na zagrożenie.
Pozostałe elementy wyglądu są równie charakterystyczne. Skrzydła i ogon pokrywają szerokie, czarno-białe pasy, ciało ma ciepłą pomarańczowobeżową barwę, a długi, lekko zakrzywiony dziób służy do wyszukiwania pokarmu w ziemi. W locie dudek przypomina dużego motyla.
Do Polski przylatuje wiosną, a pod koniec lata i jesienią wyrusza na zimowiska. Najłatwiej spotkać go w ciepłym, otwartym krajobrazie: na pastwiskach, łąkach, obrzeżach lasów, w starych sadach, wśród szpalerów drzew i w pobliżu zabudowań gospodarskich. Odwiedza też rozległe ogrody z nisko skoszoną trawą, gdzie znajduje owady i ich larwy.
Dudek dużo czasu spędza na ziemi. Wsuwa długi dziób w podłoże i wyciąga z niego larwy chrząszczy, turkucie podjadki, świerszcze oraz inne bezkręgowce. Gniazdo zakłada w dziupli, szczelinie budynku, stercie kamieni lub odpowiedniej budce lęgowej. Jego obecność często zdradza głos brzmiący jak powtarzane, głuche "up-up-up".
Perkoz dwuczuby
Perkoz dwuczuby (Podiceps cristatus) nie odwiedza karmników ani ogrodowych krzewów. Wypatruj go na jeziorach, stawach, zbiornikach zaporowych i większych wyrobiskach wypełnionych wodą. Najchętniej wybiera akweny z pasem trzcin, w którym buduje pływające gniazdo.
W okresie lęgowym jego głowę zdobią dwa czarne czuby oraz szeroka, rdzawo-czarna kryza. Zimą ozdobne pióra zanikają, a głowa staje się głównie biało-czarna. Nazwa gatunku odnosi się właśnie do dwóch ciemnych pęków piór widocznych w szacie godowej.
Największe wrażenie robią toki perkozów. Para staje naprzeciwko siebie, potrząsa głowami, nurkuje, przynosi fragmenty roślin i unosi ciało nad wodą. To jedno z najbardziej widowiskowych zachowań godowych, jakie da się obserwować nad polskimi jeziorami. Po wykluciu pisklęta często podróżują na grzbietach rodziców, schowane pomiędzy ich piórami.
Nie tylko dudek i czubatka. Jakie jeszcze ptaki mają czubki?
Do grupy ptaków z charakterystyczną ozdobą na głowie należy także czajka. W szacie godowej wyróżnia ją długi, cienki czubek, ciemna pierś i zielonkawy połysk skrzydeł. Szukaj jej na wilgotnych łąkach, pastwiskach i polach. Wiosną samce wykonują nad terytorium gwałtowne zwroty, którym towarzyszy charakterystyczne, przeciągłe wołanie.
Znacznie trudniejsza do wypatrzenia jest dzierlatka. Przypomina skowronka, lecz jej ostro zakończony czubek pozostaje widoczny również wtedy, gdy ptak nie jest pobudzony. Zamieszkuje suche, otwarte i słabo zarośnięte tereny, w tym nieużytki, place, pobocza oraz okolice torowisk. W Polsce występuje lokalnie, dlatego jej obserwacja należy dziś do ciekawszych spotkań.
Ozdobne pióra noszą również niektóre ptaki wodne. Zausznik w szacie godowej ma za oczami złote wachlarzyki, a samiec hełmiatki wyróżnia się zaokrągloną, rdzawopomarańczową głową przypominającą puchatą grzywę. Nie są to klasyczne czubki takie jak u dudka, ale nadają ptakom równie niecodzienny wygląd.
Podczas obserwacji zwracaj uwagę nie tylko na sam kształt głowy. Liczą się również wielkość ptaka, kolor upierzenia, sposób poruszania się, głos i środowisko. Czubata sikora przemyka po gałęziach sosny, jemiołuszka zimą siada w stadzie na jarzębinie, dudek chodzi po krótkiej trawie, a perkoz niemal całe życie spędza na wodzie. To właśnie miejsce spotkania często najszybciej podpowiada, który z "czubatych" gatunków masz przed sobą.
