Szakal złocisty coraz częściej widywany w Polsce. Nie boi się ludzi

Szakal złocisty (łac. Canis aureus) to średniej wielkości drapieżnik z rodziny psowatych, wyraźnie mniejszy i smuklejszy od wilka. Ma dłuższy tułów, krótsze nogi oraz węższy, ostro zakończony pysk. Dorosłe osobniki osiągają 70-85 cm długości ciała przy masie 6-14 kg, a wysokość w kłębie sięga zwykle 45-50 cm. To zwierzę zdecydowanie mniej masywne od wilka, ale wyraźnie większe od lisa.

Sierść ma szorstką, niezbyt długą, w odcieniach żółtawo-szarych lub rudawych, z ciemniejszym grzbietem i ogonem oraz jaśniejszymi partiami wokół pyska i szyi. Sam ogon pozostaje stosunkowo krótki, choć puszysty. Z daleka, zwłaszcza w półmroku, szakala łatwo pomylić z wilkiem, jednak smuklejsza sylwetka i charakterystyczna, "lisi" pysk zwykle pozwalają szybko rozwiać wątpliwości.

Gatunek ten wyróżnia się wyjątkową zdolnością przystosowania do różnych środowisk. Naturalnie występuje na obszarze rozciągającym się od północnej i wschodniej Afryki, przez Bliski Wschód i Azję Południową, aż po południową i środkową Europę. Zamieszkuje zarówno suche stepy, półpustynie i sawanny, jak i lasy liściaste, tereny podmokłe czy mozaikę pól, łąk i zarośli, a coraz częściej pojawia się też na obrzeżach miast.

Szakal złocisty to oportunistyczny wszystkożerca. W jego jadłospisie dominują drobne ssaki, takie jak gryzonie i zające, ale chętnie sięga też po ptaki i ich jaja, gady, płazy, ryby oraz owady. Nie gardzi ani padliną, ani owocami czy innym pokarmem roślinnym, a tam, gdzie w grę wchodzi łatwy dostęp do jedzenia, potrafi korzystać z zasobów związanych z człowiekiem - odpadów na wysypiskach czy resztek zostawionych w pobliżu gospodarstw.

Prowadzi głównie nocny i zmierzchowy tryb życia, a dzień spędza zwykle w norach wykopanych w skarpach, gęstych zaroślach lub nad brzegami zbiorników wodnych, często także w kryjówkach porzuconych wcześniej przez inne ssaki. Żyje w parach lub niewielkich grupach rodzinnych, w których dorosłe osobniki wspólnie wychowują młode i bronią zajmowanego terytorium.

Zobacz również: Muflony w Karkonoszach to prawdziwa rzadkość. Kiedyś były ich setki

Przez długi czas szakal złocisty kojarzył się wyłącznie z cieplejszymi rejonami świata i w Polsce w ogóle nie występował. Jeszcze w drugiej połowie XX wieku jego europejskie populacje ograniczały się głównie do Bałkanów - Grecji, Bułgarii czy południowej Rumunii. Od lat 80. gatunek zaczął jednak systematycznie przesuwać swój zasięg na północ i zachód, korzystając z coraz łagodniejszych zim, przekształcania krajobrazu oraz łatwiejszego dostępu do pożywienia związanego z działalnością człowieka.

Na teren Polski szakale dotarły w sposób naturalny, wędrując przez kolejne kraje Europy Środkowej. Pierwsze potwierdzone stwierdzenia pochodzą z 2015 roku - wówczas w północno-zachodniej części kraju znaleziono martwego osobnika, a niemal równocześnie zaczęły pojawiać się obserwacje nad Biebrzą i w innych regionach wschodniej Polski. Badania genetyczne jednoznacznie potwierdziły, że chodzi o szakala złocistego, a nie o mieszańca znanych wcześniej gatunków.

Od tamtej pory liczba stwierdzeń systematycznie rośnie, choć wciąż mówimy o gatunku rzadkim. Dane z ostatnich lat wskazują na zaledwie kilkadziesiąt udokumentowanych obserwacji - między innymi w rejonie Elbląga, Krakowa, w Bieszczadach, na terenie Stobrawskiego Parku Krajobrazowego, a także na obrzeżach dużych miast, jak Warszawa. Szacuje się, że cała krajowa populacja liczy obecnie około 200-300 osobników.

Szakal złocisty z natury unika bezpośredniego kontaktu z człowiekiem. Zwykle oddala się szybko, gdy tylko wyczuje lub usłyszy ludzką obecność, a spotkanie z bliska pozostaje zjawiskiem rzadkim, nawet na terenach, gdzie gatunek ten bytuje na stałe.

Tym, co sprawia, że szakal bywa widywany bliżej ludzkich siedzib niż inne dzikie drapieżniki, jest jego wyjątkowa elastyczność środowiskowa. Chętnie zasiedla doliny większych rzek, takich jak Biebrza czy Wisła, oraz tereny w pobliżu jezior i kompleksów leśnych, ale równie dobrze radzi sobie na obrzeżach miast i wsi, a więc tam, gdzie łatwo o dostęp do resztek jedzenia, odpadków czy żerujących wokół zabudowań gryzoni. To właśnie bliskość tych zasobów, a nie chęć konfrontacji z człowiekiem, tłumaczy coraz częstsze doniesienia o zwierzętach widywanych na obrzeżach osiedli.

Do ataku dochodzi jedynie w wyjątkowych okolicznościach, gdy zwierzę czuje się osaczone i nie ma możliwości ucieczki, albo gdy wcześniej skojarzyło obecność człowieka z łatwym dostępem do pożywienia. Ten drugi mechanizm jest szczególnie istotny, bo oznacza, że to często sami ludzie, poprzez dokarmianie czy pozostawianie odpadków, oswajają dzikie zwierzęta i pośrednio zwiększają ryzyko niebezpiecznych sytuacji w przyszłości. Dlatego kluczowe zasady bezpieczeństwa są proste - nie należy dokarmiać dzikich zwierząt, zostawiać resztek jedzenia na biwakach i skutecznie zabezpieczać śmieci wokół domów i gospodarstw.

Pojawienie się nowego drapieżnika w kraju naturalnie rodzi pytanie o jego status i wpływ na rodzimy ekosystem. Szakal złocisty nie figuruje jednak w oficjalnych wykazach gatunków inwazyjnych w Polsce - wynika to zarówno z naturalnego charakteru jego ekspansji, jak i wciąż niewielkiej liczebności krajowej populacji. Ocenia się, że przy obecnym zagęszczeniu nie stanowi on znaczącego zagrożenia dla rodzimej fauny, choć jego wpływ na lokalne łańcuchy pokarmowe jest wciąż przedmiotem badań.

Naukowcy zwracają uwagę, że dieta szakala częściowo pokrywa się z pokarmem lisa i innych średnich drapieżników. Zwierzę poluje głównie na drobne ssaki i ptaki, chętnie sięga też po padlinę oraz zasoby związane z obecnością człowieka. W wielu sytuacjach może więc pełnić podobną rolę do gatunków od dawna obecnych w polskiej przyrodzie, ograniczając liczebność gryzoni czy oczyszczając teren ze szczątków innych zwierząt. Jednocześnie badacze na bieżąco monitorują, czy w niektórych rejonach nie dochodzi do wypierania bardziej wrażliwych gatunków.

Nieco inaczej wygląda kwestia formalna. W 2017 roku Minister Środowiska wpisał szakala złocistego na krajową listę gatunków łownych, choć faktyczna możliwość polowania na niego weszła w życie dopiero od sierpnia 2019 roku. Decyzja ta budzi jednak kontrowersje wśród przyrodników. Krytykują oni fakt, że gatunek wciąż słabo poznany i występujący w Polsce w niewielkiej liczbie został objęty regulacjami łowieckimi niemal równocześnie z potwierdzeniem jego obecności w kraju. Część naukowców zwraca też uwagę na ryzyko pomyłek. Szakal bywa mylony z młodymi wilkami, co w praktyce może prowadzić do przypadkowego odstrzeliwania gatunku objętego ścisłą ochroną.

Obecność szakala złocistego w Polsce warto więc traktować raczej jako symptom szerszych zmian klimatycznych i krajobrazowych niż jako przykład typowej inwazji obcego gatunku, gdyż zwierzę to przywędrowało do nas własnymi siłami, podążając za zmieniającymi się warunkami środowiskowymi.

Źródło: ciekawiodzawsze.pl, hub.pl