Skąd bociany wiedzą, kiedy lecieć do Afryki? Mało kto zna ten mechanizm

Nie wszystkie bociany białe (Ciconia ciconia) odlatują tego samego dnia. W Europie Środkowej jesienna migracja przypada przede wszystkim na lipiec, sierpień i początek września - dokładny termin różni się między osobnikami. Badania przeprowadzone przez naukowców za pomocą systemów GPS pokazują, że w okresie migracji pojawiają się duże różnice, co zależy nie tylko od konkretnych bocianów, ale też od warunków panujących w konkretnych latach.

W Polsce przygotowania bocianów do migracji są najwyraźniej widoczne w sierpniu. To właśnie wtedy na polach pojawiają się tzw. sejmiki bocianie, czyli większe skupiska ptaków żerujących i odpoczywających przed podróżą. W 2026 roku takie zgromadzenia pojawiły się wyjątkowo wcześnie, bo już na samym początku sierpnia, choć zwykle ma to miejsce w drugiej połowie miesiąca. Nie oznacza to jednak, że wszystkie bociany już odleciały do ciepłych krajów.

Najważniejszym elementem jest biologiczny zegar związany ze zmianami długości dnia. Fotoperiod, czyli długość okresu między wschodem i zachodem Słońca, jest dla wielu ptaków jednym z podstawowych sygnałów informujących organizm o porze roku. Dzięki temu zwierzę nie musi czekać, aż pojawią się przymrozki czy liście zaczną opadać z drzew. Bociany dostrzegają pierwsze sygnały dość wcześnie i z wyprzedzeniem mogą przygotować się do migracji.

Przeczytaj też: Europejska Wieś Bociania koło Tykocina. Kiedy jest najlepszy czas na zwiedzanie?

Stwierdzenie, że "bociany mają instynkt, który mówi im, kiedy odlecieć" jest tylko częściowo trafne. Instynktowny charakter migracji rzeczywiście istnieje, ale stoi za nim skomplikowany mechanizm biologiczny. Zmiany długości dnia wpływają na układ hormonalny i zachowanie ptaków, uruchamiając kolejne etapy przygotowania do wędrówki. Ostatecznie data odlotu nie jest konkretnie ustalona, bo wewnętrzny "program migracyjny" daje bocianom pewne ramy czasowe, a zmiany środowiskowe mogą dodatkowo je przesuwać.

Bocian biały łączy informacje z wielu źródeł. Znaczenie dla czasu migracji mają m.in. warunki atmosferyczne, dostępność pokarmu, długość dnia czy warunki panujące na trasie migracji. Dla dużego ptaka szybującego, który wykorzystuje prądy wznoszące, odpowiednia pogoda ma ogromne znaczenie. Badania nad wędrówkami bocianów białych pokazują, że warunki atmosferyczne wpływają na tempo migracji, jej koszt energetyczny i długość trasy, czyli również miejsce zakończenia wędrówki.

Niesamowitym mechanizmem są przy tym infradźwięki. Bociany rodzą się z umiejętnością ich słyszenia, ale wydawać je uczą się od rodziców. Infradźwięki mogą rozchodzić się na setki kilometrów i odbijać się od lądu. Dzięki temu bociany są w stanie stworzyć rozległą i bardzo dokładną "mapę dźwiękową".

Ciekawy jest też system orientacji w terenie i samego lotu. Bociany mają swoisty "kompas słoneczny" i to właśnie położenie Słońca i jego pozornej wędrówki po niebie dostarczają ptakom informacji kierunkowej. Zdarza się też, że bociany muszą lecieć w nocy, kiedy na niebie nie ma Słońca. Wtedy kierują się gwiazdami, a mianowicie Gwiazdą Polarną, która wyznacza północ, dzięki czemu ptaki wiedzą, gdzie jest południe.

Drugim istotnym elementem orientacji jest pole magnetyczne Ziemi, które bociany widzą i wyczuwają. Jest to pomocne, gdy niebo jest zachmurzone, a infradźwięki zawodzą, ale ma dużą wadę, jaką jest zakłócenie tego pola przez samochody, urządzenia medyczne czy wiele innych urządzeń zasilanych przez prąd.

Wszystkie te mechanizmy są wrodzone, co oznacza, że młode bociany naturalnie wiedzą, gdzie i kiedy należy lecieć, choć z czasem umiejętności te są modyfikowane przez doświadczenia konkretnych osobników oraz informacje środowiskowe.

Co istotne, bociany białe są mistrzami lotu szybowcowego wykorzystującego prądy termiczne. Dlaczego jest to ważne? Odpowiedź jest dość prosta. W ciągu dnia nagrzewają się powierzchnie lądowe, co powoduje powstawanie wstępujących prądów powietrza. Bocian wlatuje w taki komin termiczny, krąży w nim i zdobywa wysokość, a następnie szybuje do kolejnego obszaru z unoszącym się powietrzem. Taka strategia pozwoli zaoszczędzić ogromne ilości energii, co ma znaczenie ze względu na znaczną odległość, jaką bociany przebywają podczas migracji.

Jest to też odpowiedź na pytanie, dlaczego bociany wybierają określone trasy. Nad dużymi akwenami takie prądy są znacznie słabsze, dlatego ptaki szybujące ograniczają przeloty nad otwartym morzem i wykorzystują głównie lądowe korytarze migracyjne.

Źródła: ciekawiodzawsze.pl, klubzwierzaki.pl, wodnesprawy.pl