Z kosmosu wygląda jak gigantyczne oko. Naukowcy wyjaśnili jak powstało

Oko Sahary, nazywane też strukturą Richat lub Okiem Afryki, to rozległa, niemal idealnie kolista formacja skalna położona w zachodniej części Sahary, na terytorium Mauretanii. Jej średnica szacowana jest na około 40-50 kilometrów, dzięki czemu należy do najbardziej rozpoznawalnych obiektów geologicznych widocznych z kosmosu.

Mauretania leży w północno-zachodniej Afryce, nad Oceanem Atlantyckim, a znaczną część jej powierzchni - około czterech piątych kraju - zajmuje pustynia. To właśnie tam, pośród wydm i skalistych pustkowi, wznoszą się koncentryczne pierścienie Oka Sahary. Z poziomu gruntu podróżny zobaczy raczej pasma niskich, stopniowo układających się wzgórz. Dopiero zdjęcia satelitarne i fotografie z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej ujawniają jego charakterystyczny, "oczny" kształt. Sama Sahara jest największą gorącą pustynią na świecie - jej powierzchnia zbliża się do 8-9 milionów kilometrów kwadratowych, a rozciągłość równoleżnikowa sięga kilku tysięcy kilometrów. Na tle tego ogromnego, suchego krajobrazu Oko Sahary wyróżnia się jak dobitny ślad dawnej aktywności procesów wewnętrznych i zewnętrznych Ziemi.

O niezwykłej strukturze zrobiło się głośno dopiero w drugiej połowie XX wieku, gdy piloci i astronauci zaczęli zwracać uwagę na charakterystyczne koło widoczne z powietrza. Wcześniej, mimo że lokalne społeczności znały te tereny, nikt nie patrzył na nie z odpowiedniej perspektywy, by dostrzec regularny, koncentryczny rysunek.

Zobacz również: Dlaczego na Saharze pada śnieg? Naukowcy wyjaśniają niezwykłą anomalię

Kiedy zwrócono uwagę na Oko Sahary, pierwszym odruchem wielu badaczy było skojarzenie go z kraterem uderzeniowym. Kolisty kształt przywodził na myśl ślad po potężnym meteorycie, który miałby uderzyć w Afrykę miliony lat temu. Inni geolodzy proponowali hipotezę "niedoszłego" wulkanu - wybrzuszenia skorupy ziemskiej, pod którą zebrała się magma, ale nigdy nie przebiła się na powierzchnię. Dalsze analizy - badania budowy skał, ich wieku oraz śladów typowych dla uderzeń kosmicznych - nie potwierdziły ani wersji meteorytowej, ani klasycznie wulkanicznej. W skałach brak charakterystycznych struktur powstających przy gwałtownym, wysokociśnieniowym zderzeniu, a układ warstw nie przypomina typowego stożka wulkanicznego wypełnionego zastygłą lawą.

Obecnie naukowcy opisują Oko Sahary przede wszystkim jako kopułę geologiczną, czyli obszar, w którym okrągły fragment skorupy ziemskiej został wypchnięty ku górze w wyniku ruchów tektonicznych. W centrum pierścienia znajdują się więc skały najstarsze, a ku obrzeżom stopniowo odsłaniają się młodsze warstwy. Proces wypiętrzania tej kopuły wiązany jest z okresem kredy, czyli czasem pomiędzy około 145 a 66 milionami lat temu. Od tamtej pory struktura była poddawana nieustannym procesom erozji - działaniu wiatru, wody, a także dużym wahaniom temperatury typowym dla pustyń. Z czasem miększe skały ulegały szybszemu zniszczeniu, twardsze zaś pozostawały w postaci wyraźnych pierścieni, które dziś tworzą charakterystyczny rysunek przypominający oko. Dzięki Oku Sahary geolodzy mogą "czytać" historię ogromnego fragmentu afrykańskiej skorupy w przekroju: pierścienie ukazują kolejne etapy sedymentacji, deformacji i niszczenia skał. To naturalne laboratorium, w którym na stosunkowo niewielkiej przestrzeni zebrane są informacje z setek milionów lat dziejów Ziemi.

Koncentryczne wzgórza Oka Sahary są interesujące nie tylko dla geologów. Od lat przyciągają także archeologów i badaczy pradziejów człowieka. W licznych miejscach między pierścieniami i na ich stokach odkryto bogate zbiory kamiennych narzędzi, głównie prostych, ale starannie obrobionych pięściaków. Te narzędzia, typowe dla kultury aszelskiej, powstawały z odpowiednio dobranych, twardych kamieni obrabianych tak, by uzyskać ostrą, symetryczną krawędź. Ich twórcy należeli do gatunków Homo erectus i Homo heidelbergensis - dawniej bywało ich określa­no ogólnym mianem "pitekantropa". Wiek najstarszych znalezisk z okolic Richat szacuje się nawet na około 2 miliony lat, a więc z czasów długo poprzedzających pojawienie się Homo sapiens. Badacze sugerują, że Oko Sahary pełniło dla tych społeczności funkcję naturalnego kamieniołomu.

Kopuła geologiczna odsłaniała liczne warstwy skał, ułatwiając dostęp do surowca o odpowiedniej twardości i strukturze. W jednym miejscu można było znaleźć zarówno większe bloki, jak i mniejsze odłamki, nadające się do dalszej obróbki. W warstwach osadów odkryto nie tylko bardzo stare artefakty, ale także młodsze narzędzia, czasem przemieszane ze starszymi. Związane jest to z naturalnymi procesami geologicznymi i klimatycznymi m.in. przesuwaniem osadów, działaniem wody, wiatru oraz okresami chłodniejszego i wilgotniejszego klimatu w dziejach Sahary. W efekcie ślady krótkotrwałych obozowisk i miejsc pozyskiwania surowca nakładają się na siebie, tworząc skomplikowaną mozaikę. Obecny stan wiedzy wskazuje jednak, że nawet jeśli ludzie pojawiali się tu od milionów lat, były to raczej krótkie przystanki w wędrówce łowców‑zbieraczy niż stałe, rozbudowane osady. Region wokół Oka Sahary wygląda więc bardziej na wielokrotnie odwiedzany punkt zaopatrzenia niż kolebkę dużej cywilizacji.

Regularny, koncentryczny kształt i imponujące rozmiary Oka Sahary pobudziły również wyobraźnię autorów rozmaitych hipotez pozanaukowych. Jedna z popularnych tez głosi, że struktura Richat odpowiada opisowi mitycznej Atlantydy przytoczonej w dialogach Platona. Zwraca się uwagę na zbliżone wymiary i układ "pierścieni", które mają przypominać układ kanałów i lądu w legendarnym mieście. Taka interpretacja pomija jednak kilka kluczowych faktów.

Po pierwsze, Oko Sahary leży kilkaset kilometrów od Oceanu Atlantyckiego, podczas gdy w platońskim tekście mowa o wyspie zatopionej w morzu. Po drugie, geolodzy wiążą powstanie kopuły geologicznej z okresem kredy, a więc setkami milionów lat przed pojawieniem się cywilizacji zdolnej wznosić miasta. Dodatkowo badania geofizyczne, w tym mapowanie głębszych warstw przy użyciu metod zdalnych, nie wykazały obecności żadnych regularnych, "architektonicznych" struktur, które wskazywałyby na istnienie wielkiego miasta. Nie znaleziono murów, fundamentów ani innych śladów stałej, rozwiniętej zabudowy.

Z punktu widzenia współczesnej nauki Oko Sahary jest więc przede wszystkim fascynującym przykładem działania sił tektonicznych i erozji, a jednocześnie miejscem, gdzie od bardzo dawna pojawiali się przedstawiciele rodzaju Homo. To połączenie czyni Richat jednym z najciekawszych miejsc na Ziemi - nie jako "brama" do Atlantydy, lecz jako czytelny zapis historii naszej planety i ludzi, którzy ją zamieszkiwali.

Źródło: ciekawiodzawsze.pl, bryk.pl.