Rekordowe niedotlenienie Bałtyku. Takiej sytuacji nie było od 1500 lat

Morze Bałtyckie długo uchodziło za wymagający, ale stosunkowo stabilny akwen. Dziś wiadomo, że ta równowaga została poważnie zachwiana. Badania osadów dennych i historii chemicznej morza pokazują, że niedobór tlenu w głębinach jest obecnie największy od co najmniej 1500 lat. To nie tylko problem "gdzieś na dnie" - skutki tego zjawiska odczuwają ryby, ptaki, rybacy i mieszkańcy całego regionu.

W głębszych partiach Bałtyku tworzą się rozległe martwe strefy - obszary, w których brakuje tlenu potrzebnego do życia większości organizmów. Naukowcy szacują, że zajmują one już ponad 70 tys. km², czyli więcej niż powierzchnia Irlandii. W takich warunkach nie przetrwają ani ryby, ani małże, ani organizmy żyjące w osadach. Zostają jedynie bakterie beztlenowe, które zamiast oczyszczać środowisko, wzmacniają procesy gnilne.

Brak tlenu przy dnie to także mniej ryb w całym ekosystemie. Gatunki o znaczeniu gospodarczym, jak dorsz czy śledź, mają coraz mniej miejsc do żerowania i rozrodu. Zmienia się skład gatunkowy - lepiej radzą sobie organizmy odporne na zanieczyszczenia i wahania warunków, a znikają te bardziej wrażliwe. Proces ten rozgrywa się powoli, ale jest widoczny w długich szeregach obserwacji z ostatnich dziesięcioleci.

Do kryzysu tlenowego dokładają się także morskie fale upałów. Coraz częściej odnotowuje się w Bałtyku długie okresy podwyższonych temperatur, w których woda jest cieplejsza o kilka stopni niż zwykle. Ciepło nie tylko obciąża organizmy, ale sprawia, że do głębin trafia mniej tlenu - powierzchniowa, nagrzana warstwa wody zachowuje się jak pokrywa, która utrudnia mieszanie się całej kolumny wodnej.

Kluczowym słowem jest eutrofizacja, czyli przeżyźnienie wód. Do rzek uchodzących do Bałtyku przez lata trafiały ogromne ilości azotu i fosforu: z nawozów rolniczych, ścieków bytowych, przemysłu czy nieszczelnej infrastruktury wodno‑kanalizacyjnej. Nadmiar tych substancji w morzu działa jak kroplówka dla glonów i sinic. Gdy masowo zakwitają i obumierają, ich rozkład pochłania ogromne ilości tlenu, zwłaszcza przy dnie.

To właśnie te obfite zakwity są widoczne na zdjęciach satelitarnych jako zielone, spiralne wiry rozlewające się nad Bałtykiem. Choć wyglądają efektownie, są sygnałem ostrzegawczym - oznaczają, że w wodzie jest zbyt wiele składników odżywczych, a w konsekwencji rośnie ryzyko rozwoju martwych stref. Przy sprzyjającej pogodzie zakwity te mogą dochodzić także do plaż, wpływając na bezpieczeństwo kąpieli i atrakcyjność turystyczną wybrzeża.

Drugim filarem kryzysu jest zmiana klimatu. Cieplejsze zimy oznaczają mniej mieszania się wód, a cieplejsze lata - częstsze fale upałów morskich. Woda nagrzewa się szybciej przy powierzchni niż w głębinach, co wzmacnia różnice między warstwami. Im mniej się one mieszają, tym trudniej tlenowi z powietrza dotrzeć w dół. Badania pokazują, że taki schemat coraz wyraźniej zaznacza się w zachodniej części Bałtyku, gdzie fale upałów morskich są jednymi z najsilniejszych w historii pomiarów.

Historia Bałtyku dowodzi, że okresy niedotlenienia zdarzały się także w przeszłości - analizowane osady denne skrywają ślady dawno obumarłych glonów i epizodów, gdy przy dnie brakowało tlenu przez tysiące lat. Różnica polega na tym, że dzisiejsze tempo zmian jest wzmacniane przez działalność człowieka. To przyspieszenie sprawia, że naturalne mechanizmy regeneracji przestają nadążać.

Kryzys tlenowy w Bałtyku nie zniknie sam. Dobra wiadomość jest taka, że wiele elementów tego układu wciąż da się kontrolować. Najważniejsze jest ograniczenie dopływu azotu i fosforu do rzek i dalej do morza. Oznacza to bardziej precyzyjne nawożenie pól, lepsze magazynowanie gnojowicy, rozwój pasów zieleni wzdłuż cieków wodnych oraz modernizację oczyszczalni ścieków - szczególnie tam, gdzie infrastruktura jest przestarzała lub niepełna.

Równolegle potrzebne są działania, które przywracają rzekom i wybrzeżom ich naturalną zdolność do samooczyszczania. Renaturyzacja dolin rzecznych, odtwarzanie mokradeł i terenów zalewowych pomaga zatrzymać część zanieczyszczeń zanim dotrą do morza. Takie obszary działają jak filtr: spowalniają spływ wody, dają czas na wychwycenie biogenów przez rośliny i glebę, a przy okazji chronią przed powodziami oraz wspierają bioróżnorodność.

Nawet najbardziej ambitne programy dla Bałtyku nie przyniosą jednak efektu bez ograniczenia ocieplania się klimatu. Mniej gwałtownych fal upałów morskich to lepsze warunki do mieszania się wód i transportu tlenu do głębin. Choć takie zmiany wymagają decyzji na poziomie międzynarodowym, indywidualne wybory - od sposobu podróżowania po zużycie energii - także składają się na końcowy bilans.

Niska zawartość tlenu w Bałtyku to wyraźny sygnał, że granice odporności ekosystemu zostały poważnie naruszone. Jednocześnie jest to moment, w którym wciąż można zdecydować, jak będzie wyglądało morze za kilkadziesiąt lat: czy pozostanie zubożałym, coraz bardziej martwym akwenem, czy powoli zacznie odzyskiwać równowagę. Skala wyzwania jest duża, ale każdy krok w stronę mniejszego zanieczyszczenia i oszczędniejszego korzystania z zasobów przybliża nas do scenariusza, w którym Bałtyk nadal pozostanie źródłem życia.

Przeczytaj także: Nowa atrakcja nad Bałtykiem. Prowadzi znad morza aż do Włoch

Źródła: ciekawiodzawsze.pl, hub.pl