Zamek Krzyżtopór w Ujeździe zachwyca do dziś. Większy był tylko Wersal?

Zamek Krzyżtopór znajduje się w miejscowości Ujazd w województwie świętokrzyskim, na terenie malowniczego regionu Gór Świętokrzyskich. Pośród pagórków i pól wyrasta tu monumentalna, kamienna bryła dawnej rezydencji, której skala od razu przypomina, że to jedna z największych budowli pałacowych w Europie. Już samo położenie - z dala od dużych miast, ale w pobliżu popularnych szlaków turystycznych - sprawia, że wizytę w zamku łatwo połączyć z wycieczką po całym regionie.

Budowę Krzyżtoporu rozpoczęto w 1621 roku z inicjatywy Krzysztofa Ossolińskiego herbu Topór. Prace trwały ponad dwie dekady i zakończyły się w 1644 roku. Inwestycję prowadzono etapami, rozbudowując zarówno część mieszkalną, jak i system fortyfikacji. Fundator nie cieszył się jednak rezydencją zbyt długo - zmarł wkrótce po ukończeniu budowy, a niedługo potem poległ także jego syn. To sprawiło, że świetność zamku trwała wyjątkowo krótko. Od początku Krzyżtopór pomyślano jako palazzo in fortezza - połączenie luksusowego pałacu z nowoczesną, bastionową twierdzą. Kompleks składał się z trzech głównych stref: reprezentacyjnego zespołu pałacowego z zabudowaniami gospodarczymi, rozbudowanych umocnień oraz założenia ogrodowego poza murami obronnymi. Taki układ odzwierciedlał ambicje właściciela, który chciał stworzyć rezydencję na miarę najważniejszych dworów Europy. Nazwa zamku łączyła dwa ważne dla rodu symbole. "Krzyż" odnosi się do wiary katolickiej, a "Topór" do herbu Ossolińskich. Na głównej bramie umieszczono oba znaki wraz z dewizą podkreślającą, że to właśnie krzyż ma być obroną i podporą rodu. Wcześniej w obiegu funkcjonowała też forma "Krzysztopór", nawiązująca jednocześnie do imienia fundatora.

W czasie potopu szwedzkiego, w 1655 roku, zamek padł łupem najeźdźców. Twierdza została zajęta bez walki, a z jej wnętrz wywieziono cenne wyposażenie, bibliotekę i archiwum rodowe. Choć później budowla stopniowo popadała w ruinę, do dziś zachowało się około 90 procent murów i część dawnych sklepień. Dzięki temu spacerując po dziedzińcach, wciąż można dość dobrze odczytać pierwotny układ rezydencji.

Przeczytaj także: Wyjątkowe ruiny przypominają okręt. Znajdziesz je na Szlaku Orlich Gniazd

Krzyżtopór imponuje nie tylko historią, lecz także oryginalnymi rozwiązaniami architektonicznymi. Cały kompleks wzniesiono na planie pięcioboku, a długość murów obronnych przekraczała 600 metrów. Zabudowania zajmowały około 1,3 hektara, co w XVII wieku czyniło tę rezydencję obiektem bezprecedensowym. Przez kilka lat uchodziła ona za największą siedzibę tego typu w Europie, ustępując rozmiarami dopiero rozbudowywanemu w podobnym czasie Wersalowi. Centralną część założenia stanowił pałac mieszkalny z reprezentacyjnym dziedzińcem, otoczony skrzydłami z salami mieszkalnymi, gospodarczymi i pomieszczeniami dla służby. Całość otaczały masywne bastiony i kurtyny, które miały nie tylko manifestować potęgę rodu, ale też realnie chronić mieszkańców. Ten typ realizacji doskonale wpisuje się w barokową fascynację przepychem i monumentalną formą, choć zamek wyrasta jeszcze z tradycji późnego renesansu.

Do budowy wykorzystano ogromne ilości kamienia i innych surowców. Źródła podają, że do wzniesienia murów użyto tysięcy ton piaskowca i setek ton wapna, a także pokaźnej liczby cegieł i dachówek. Wyróżnikiem Krzyżtoporu jest zastosowanie specjalnej zaprawy, w której - zgodnie z ówczesną sztuką budowlaną - białko kurzych jaj mieszano z wapnem, aby uzyskać lepszą odporność na wilgoć. W przypadku tej budowli mówi się nawet o milionie jaj wykorzystanych przy pracach murarskich, co dodatkowo podkreśla jej skalę.

Kamienne arkady i okna od strony dziedzińca są przykładem przenikania do Rzeczypospolitej nowoczesnych tendencji w architekturze. W XVII wieku magnateria chętnie korzystała z usług projektantów i budowniczych wykształconych we Włoszech, dzięki czemu powstawały rozbudowane rezydencje o czytelnym, geometrycznym układzie i bardzo przemyślanym planie wnętrz. Właśnie w takim kontekście wymienia się Krzyżtopór obok innych wybitnych realizacji epoki, jako perłę nowożytnej sztuki budowlanej na ziemiach polskich. Choć dziś zamek zachował się w formie trwałej ruiny, wiele detali nadal czytelnie opowiada o dawnej świetności. Zachowane fragmenty arkad, okien i portali, pozostałości po dekoracjach oraz zróżnicowane poziomy tarasów pozwalają wyobrazić sobie, jak wyglądało codzienne życie na jednym z najwspanialszych magnackich dworów XVII wieku.

Zamek można zwiedzać od 1991 roku, a od 2018 roku ma on status pomnika historii, co podkreśla jego rangę w dziedzictwie kulturowym Polski. Na terenie obiektu przygotowano pięć tras zwiedzania, które prowadzą przez najciekawsze części dawnej rezydencji i umocnień. Trasy można pokonywać samodzielnie lub w towarzystwie przewodnika, zależnie od pory dnia i wybranej opcji. Co ważne, dostępne są nie tylko standardowe wejścia dzienne, ale także specjalne nocne zwiedzanie w wybrane terminy, podczas którego ruiny zyskują zupełnie inny charakter.

W sezonie letnim, od 1 kwietnia do 31 sierpnia, zamek można zwiedzać od 8:00 do 20:00, natomiast poza sezonem czas zwiedzania nieco się skraca. Bilety normalne kosztują 22 zł, a ulgowe 19 zł. Przed przyjazdem warto jednak sprawdzić aktualne godziny i ceny na oficjalnej stronie zamku.

Co jeszcze Krzyżtopór oferuje zwiedzającym? Przede wszystkim możliwość swobodnego spaceru po rozległym terenie dawnej rezydencji - od monumentalnej bramy, przez dziedzińce i mury obronne, aż po miejsca, gdzie kiedyś znajdował się ogród. To dobry wybór zarówno dla osób, które chcą spokojnie chłonąć atmosferę zabytku, jak i dla tych, które lubią bardziej intensywne odkrywanie detali architektonicznych. To miejsce, które pozwala doświadczyć skali dawnej magnackiej potęgi i jednocześnie spędzić czas w atrakcyjny sposób - samemu, z przyjaciółmi lub z całą rodziną.

Źródła: ciekawiodzawsze.pl, krzyztopor.org.pl, bryk.pl