Tajemnicza warownia z legendą o skarbie. Jedna z największych atrakcji Małopolski

Zamek Tropsztyn wznosi się na stromym wzgórzu w miejscowości Wytrzyszczka w Małopolsce, nad zakolem Dunajca i brzegiem jeziora Czchowskiego. Otaczają go woda i skarpy, dzięki czemu z murów rozciąga się szeroka panorama na dolinę rzeki. To położenie nie jest przypadkowe - już w średniowieczu liczyła się tu możliwość kontrolowania ruchu na ważnym szlaku biegnącym w stronę Węgier. Dla współczesnych turystów istotna jest także łatwa dostępność. Z Krakowa można dotrzeć tu samochodem w około półtorej godziny, jadąc autostradą w kierunku Tarnowa, a następnie drogą krajową prowadzącą przez Brzesko i Czchów. Ostatni odcinek biegnie malowniczo wzdłuż Dunajca i jeziora, co samo w sobie stanowi atrakcję. Takie usytuowanie sprawia, że Tropsztyn idealnie nadaje się na jednodniowy wypad: można połączyć zwiedzanie z krótkim spacerem nad wodą czy dalszą wycieczką Szlakiem Zamków nad Dunajcem.

Dzisiejszy zamek wyrósł w miejscu znacznie starszego grodu. Najwcześniejsze pisemne wzmianki o drewnianej warowni pochodzą z 1231 roku. Jej zadaniem była kontrola przepraw i dróg w dolinie Dunajca, co dawało znaczną przewagę militarną i gospodarczą. Początkowo gród należał do rodu Gierałtów herbu Ośmioróg, ale własność zmieniała się wielokrotnie - każdy z właścicieli zostawiał własny ślad w architekturze. Przełom nastąpił pod koniec XIV wieku, gdy dobra trafiły w ręce rycerza Chebdy z Tropsztyna. To z jego inicjatywy na miejscu wcześniejszej drewnianej zabudowy powstał murowany zamek w stylu gotyckim, a w narożu wzniesiono wysoką, wielokondygnacyjną wieżę obronną. W XVI wieku warownię rozbudowano o część rezydencjonalną i zachodnią bramę z mostem, dzięki czemu coraz bardziej przypominała wygodną siedzibę szlachecką niż surowy punkt obronny.

Los nie był jednak dla Tropsztyna łaskawy. W 1574 roku warownia stała się kryjówką burgrabiów, którzy utrzymywali się z rozbojów. Zbrojna wyprawa przeciwko nim zakończyła się zdobyciem zamku, ale także jego znacznym zniszczeniem. Od początku XVII wieku w źródłach pojawia się już głównie jako ruina porośnięta roślinnością, powoli wchłaniana przez wzgórze. Przez ponad trzy stulecia pozostałości murów trwały w stanie rozpadu. Dopiero w XX wieku ruiny kupił Andrzej Benesz - pasjonat historii, który zainicjował badania archeologiczne i przygotowania do rekonstrukcji. W latach 90. XX wieku rozpoczęto szerzej zakrojone prace, dzięki którym zarysowano na nowo mury, odbudowano część wieży i przywrócono zamkowi formę inspirowaną jego dawnym wyglądem. Dzisiaj Tropsztyn znów pełni funkcję strażnika doliny Dunajca, ale przede wszystkim jest rozpoznawalną atrakcją turystyczną regionu.

Pytanie o to, czy w Tropsztynie naprawdę ukryto legendarny skarb Inków, powraca przy niemal każdej okazji. Zwiedzających intrygują zejścia do tuneli widoczne na trasie oraz opowieści o podziemnych komnatach pełnych złota. Z punktu widzenia historii nie ma jednak wiarygodnych dowodów na istnienie rozległych lochów ani ogromnych skarbców pod zamkiem - elementy podziemi, które dziś można zobaczyć, są raczej nastrojowym nawiązaniem do miejscowych legend niż potwierdzeniem ich prawdziwości.

Źródłem najbardziej znanej opowieści jest historia Sebastiana Berzewiczego, szlachcica, który według przekazu miał udać się do Ameryki Południowej, związać z rodziną inkaskich władców, a następnie wrócić do Europy ze skarbem. W wersji związanej z zamkiem Dunajec w Niedzicy opowiada się o jego córce Uminie, wnuku Unkasie, inkaskim testamencie zapisanym za pomocą sznurków kipu i o części skarbów ukrytej w grobie księżniczki wraz z klątwą kapłanów. Według lokalnej tradycji to właśnie potomek tej rodziny, archeolog Andrzej Benesz, miał odnaleźć w Niedzicy inkaskie "kipu", które wskazywało drogę do reszty skarbu. Legenda mówi, że nie zdążył wyjawić tajemnicy, bo zginął w wypadku, co dodatkowo podsyciło wyobraźnię zwolenników teorii o klątwie. Dlaczego jednak główna część bogactw ma kojarzyć się właśnie z Tropsztynem? W opowieściach pojawia się motyw, że Inkowie rzadko przechowywali największe skarby w miejscu zamieszkania, lecz ukrywali je w innych, trudniej dostępnych lokalizacjach. Stąd przekonanie, że jeśli skarb w ogóle istnieje, jego znacząca część mogła zostać przeniesiona gdzieś dalej - a zakup Tropsztyna przez Benesza miałby być śladem takiej decyzji.

Trzeba jednak podkreślić, że nie ma jednoznacznych historycznych dowodów na wyprawę Berzewiczego do Peru, jego związki z Inkami ani faktyczne ukrycie skarbu. To typowa legenda: zakorzeniona w realnych miejscach i osobach, ale łącząca fakty z wobrażeniami, jak wiele innych opowieści przypisanych do zamków czy wzgórz. Pełni jednak ważną funkcję - buduje lokalną tożsamość i sprawia, że wizyta w Tropsztynie staje się czymś więcej niż tylko oglądaniem murów.

Zamek jest udostępniony dla turystów latem - sezon trwa od 20 czerwca do końca sierpnia. Warto zarezerwować przynajmniej około 80 minut, bo trasa obejmuje kilka sal wewnątrz murów, w tym popularną salę tortur, oraz odcinek ścieżki wśród skał na zewnątrz. Po drodze można zobaczyć wejścia do rzekomych tuneli prowadzących w stronę Tropia czy Czchowa; tablice informują o badaniach radiestezyjnych sugerujących istnienie głębszej komnaty wypełnionej metalami. Najwyższe partie zamku oferują przestronny punkt widokowy - panorama na Dunajec i jezioro Czchowskie to nagroda zarówno dla dorosłych, jak i dzieci, które lubią "sprawdzać", gdzie się wspięły. W Tropsztynie znajdziemy także elementy zupełnie nietypowe dla średniowiecznych warowni, na przykład lądowisko dla helikopterów, po którym można się przespacerować i potraktować je jako kolejną platformę widokową oraz sale zabaw w zamkowych murach. W środku czekają trampoliny, zjeżdżalnie, kolorowe instalacje i gadżety, a także tła do zdjęć, dzięki którym dzieci mogą poczuć się jak bohaterowie własnej opowieści. Do tego dochodzą proste gry i łamigłówki logiczne, multimedialne prezentacje o historii zamku oraz przebrania. Takie połączenie zabawy z narracją historyczną sprawia, że rodzinne zwiedzanie jest jeszcze ciekawsze. Tropsztyn staje się dzięki temu miejscem, które w naturalny sposób łączy edukację, ruch i wyobraźnię.

Źródła: ciekawiodzawsze.pl, bryk.pl, hub.pl