Najbardziej oddalone miejsce od Polski. Na Chatham czas płynie inaczej

Wyspy Chatham tworzą niewielki archipelag na południowo‑zachodnim Pacyfiku, położony kilkaset kilometrów na wschód od Nowej Zelandii, wyspiarskiego państwa Oceanii. Z perspektywy Polski to niemal przeciwna strona globu - podróż w to miejsce oznacza przebycie około połowy obwodu Ziemi, więc w praktyce jest to jedno z najbardziej oddalonych od Polski zamieszkanych miejsc. Archipelag ma powierzchnię około 966 km² i obejmuje dziesięć wysp. Na stałe zamieszkane są dwie największe: wyspa Chatham (Rekohu) oraz Pitt (Rangiaotea), gdzie łącznie żyje tu niewiele ponad tysiąc mieszkańców, skupionych głównie w kilku nadbrzeżnych osadach. Większość ludności ma europejskie korzenie, przede wszystkim brytyjskie i niemieckie, a ważną część społeczności stanowią także Maorysi i Moriori - rdzenne ludy związane z tym regionem Pacyfiku.

Geologicznie Wyspy Chatham są fragmentem większej całości - kontynentu Zelandia, który przez długi czas pozostawał "ukryty" pod wodą i został uznany przez badaczy za ósmy kontynent. Zaledwie kilka procent jego powierzchni wystaje ponad poziom morza, a wulkaniczne struktury z nim związane rozciągają się m.in. w rejonie wysp Chatham. To dodatkowo podkreśla wyjątkowe, "pograniczne" położenie archipelagu między głębią oceanu a lądem. Jaka jest historia wyspy?

Losy archipelagu są zaskakująco dramatyczne, ponieważ przez stulecia wyspy zamieszkiwał lud Moriori, spokrewniony z Maorysami, który rozwinął kulturę nastawioną na pokój i unikanie przemocy. Jednak w XIX wieku, uległo to zmianie po przybyciu Maorysów z Nowej Zelandii, kiedy społeczność Moriori została brutalnie i agresywnie potraktowana, co wpłynęło na przetrwanie tej grupy. Natomiast do dzisiaj potomkowie Moriori odtwarzają tradycje, język i miejsca pamięci, a sama historia stała się symbolem kruchości małych społeczności wobec szerszych procesów kolonizacji.

Zobacz również: Przez ponad 100 lat nikt nie miał tu wstępu. Zakazana wyspa znów dostępna, otwiera się w nowym oknie

Przyrodniczo Wyspy Chatham przypominają "mikrokosmos" całej Oceanii, który tworzy m.in. pagórkowaty teren, liczne jeziora, strumienie i laguny - w tym szeroka Whanga Lagoon. Większość mniejszych wysepek archipelagu ma status rezerwatów i pozostaje niedostępna dla turystów, dzięki czemu zachowały się tam cenne ekosystemy. Natomiast dominującym elementem krajobrazu są rozległe pastwiska i łąki, na których wypasa się owce i bydło, a do niedawna duże fragmenty wysp były niemal pozbawione drzew, ponieważ lasy karczowano pod pola i pastwiska. Obecnie na części terenów prowadzi się zalesianie i ochronę naturalnej roślinności, co sprzyja odradzaniu się rodzimych ekosystemów.

Archipelag jest znany z wyjątkowo bogatej awifauny, ponieważ występuje tu kilka gatunków ptaków endemicznych - czyli takich, które nie pojawiają się nigdzie indziej na świecie. Należą do nich m.in. skalinek czarny czy rzadkie gatunki siewkowych i gołębi określanych zbiorczo jako "ptaki Chatham". Część z nich znajduje się w grupie globalnie zagrożonych, więc izolacja wysp i ochrona przyrody mają kluczowe znaczenie dla ich przetrwania. Flora wysp jest równie interesująca, a opisano tu blisko 400 gatunków roślin naczyniowych, z czego kilkadziesiąt to endemity. Charakterystyczne jest to, że wiele z nich osiąga wyjątkowo duże rozmiary - krzewy przypominają niewielkie drzewa, a rośliny zielne wyróżniają się okazałymi liśćmi, co z punktu widzenia geografii fizycznej stanowi klasyczny przykład środowiska wyspiarskiego, w którym izolacja sprzyja powstawaniu unikatowych form życia. Jaki klimat panuje na Chatham?

Wyspy są wietrzne, chłodne i wilgotne, co kształtuje prąd morski południowego Pacyfiku, ale Chatham bliżej do umiarkowanych warunków panujących w południowej części Nowej Zelandii, czyli łagodnych temperatur, dużej zmienności pogody oraz częstszych chmury i mgły. Aura archipelagu jest więc pozornie surowa, ale stabilna, co sprzyja bujnej roślinności i zachęca ptaki morskie do gniazdowania na trudno dostępnych klifach.

Główną miejscowością archipelagu jest Waitangi, niewielka osada nad naturalną zatoką na wyspie Chatham, którą zamieszkuje około dwustu osób. Oznacza to, że pełni ona funkcję nieformalnej "stolicy" archipelagu i pierwszego kontaktu przybyszów z zewnętrznego świata z lokalną społecznością, ponieważ tutaj znajduje się skromny szpital z jednym lekarzem, bank, kilka sklepów i warsztat, które obsługują potrzeby całej społeczności wysp. Jednak Waitangi jest ważna również z innego powodu.

W 1840 roku w tej miejscowości podpisano Traktat Waitangi, który stał się podstawą kolonialnych rządów Korony Brytyjskiej i późniejszego państwa nowozelandzkiego. Dokument ten, uznawany za akt założycielski nowoczesnej Nowej Zelandii, jest dziś objęty programem UNESCO "Pamięć Świata", a 6 lutego obchodzona jest rocznica jego podpisania, czyli narodowe święto Waitangi Day. Osada Waitangi na Wyspach Chatham dzieli zatem nazwę z miejscem zawarcia traktatu i dzięki temu pozostaje symbolicznie związana z historią całego kraju, a dla mieszkańców jest punktem życia codzinnego oraz symbolem państwa i relacji między ludami Pacyfiku. Jak wygląda turystyka tego miejsca? Choć do Waitangi na Chatham nie docierają tłumy, niewielka infrastruktura turystyczna istnieje, a można znaleźć tutaj m.in. pensjonaty i kwatery, ale bez komunikacji publicznej. Czy tak samo jest na wszystkich wyspach Chatham?

Turystyka na Chatham ma niszowy charakter i przyciąga przede wszystkim osoby szukające ciszy, przyrody i poczucia, że znajdują się "na końcu mapy". Nie ma tu wielkich kurortów ani gęstej sieci hoteli - odwiedzający korzystają raczej z gospodarstw agroturystycznych, małych pensjonatów i lokalnych przewodników. To miejsce dla tych, którzy cenią kontakt z naturą bardziej niż wygody znane z masowych destynacji.

Dla turysty z Polski sama podróż jest częścią doświadczenia. Najpierw trzeba dotrzeć na południową półkulę, zazwyczaj przez duże europejskie huby lotnicze i miasta Azji lub Bliskiego Wschodu, a następnie lecieć dalej do Nowej Zelandii. Stamtąd dopiero możliwy jest rejs lub lot na Chatham. W efekcie wyprawa wymaga kilkudziesięciu godzin podróży i starannego planowania, co wzmacnia poczucie wyjątkowości celu.

Na miejscu największą wartością są dzikie krajobrazy, obserwacja ptaków morskich, wędrówki i kontakt z oceanem. Ze względu na niewielką skalę i delikatne środowisko naturalne turystyka ma charakter zrównoważony, ponieważ liczy się szacunek do przyrody i lokalnej społeczności, a nie bicie rekordów liczby odwiedzających. To sprawia, że wyspy Chatham pozostają jednym z nielicznych miejsc na świecie, gdzie można jednocześnie poczuć ogrom planety i kameralność małej wyspiarskiej wspólnoty.

Mimo pozornego oddalenia wyspy Chatham nie są "bezpańskie" - administracyjnie należą do Nowej Zelandii. Ich mieszkańcy są z nią powiązani politycznie, gospodarczo i kulturowo: używają jej waluty, obowiązuje tam jej prawo, a większość towarów i usług pochodzi z głównego archipelagu. Transport ludzi i towarów odbywa się przede wszystkim drogą lotniczą i morską.

Życie na Chatham toczy się w rytmie niewielkiej społeczności. Główne zajęcia mieszkańców to rybołówstwo, hodowla i przetwórstwo produktów morskich, a także obsługa niewielkiego, ale ważnego dla lokalnej gospodarki ruchu turystycznego. Z racji położenia klimat jest wietrzny, chłodny, z częstymi zmianami pogody, co sprzyja surowemu, ale spektakularnemu krajobrazowi klifów, zatok i rozległych pastwisk.

Wyspy Chatham są także miejscem spotkania różnych tradycji. Obok dziedzictwa rdzennych mieszkańców Pacyfiku funkcjonują wpływy europejskie. Odległość od reszty świata sprawia, że społeczność musi być samowystarczalna i dobrze zorganizowana, a jednocześnie silnie związana z Nową Zelandią, która zapewnia wyższą edukację, specjalistyczną opiekę czy główną infrastrukturę transportową.

Źródło: ciekawiodzawsze.pl, bryk.pl.