Jezioro na Mazurach znika. Eksperci ostrzegają przed katastrofą ekologiczną

Termin "katastrofa ekologiczna" coraz częściej opisuje sytuacje, w których lokalny ekosystem przestaje sobie radzić z presją człowieka i zmian środowiska. Chodzi nie tylko o gwałtowne wydarzenia, ale też o powolne, pozornie niegroźne zmiany, które po latach prowadzą do nieodwracalnych skutków - jak zanik zbiornika wodnego, utrata różnorodności gatunków czy trwałe zniszczenie krajobrazu. Czy dotyczy on także Jeziora Świętajno Narckie?

Na Mazurach obniżanie się poziomu wody w jeziorach da się zauważyć bez specjalistycznych pomiarów. Wokół Jeziora Świętajno Narckie dawne linie brzegowe, do których sięgała kiedyś woda, dziś znajdują się kilka, a nawet kilkanaście metrów od obecnej tafli, natomiast miejsca cumowania łodzi, zmieniły się w piaszczyste łachy i pasy wyschniętej ziemi z pojedynczymi kępami traw.

Zmienia się też samo życie w jeziorze, ponieważ płytka woda szybciej się nagrzewa, co sprzyja gwałtownym zakwitom glonów oraz zaniku bardziej wrażliwych organizmów wodnych, a zimą tworzy o wiele cieńszą pokrywę lodową. Różnica widoczna jest także w jakości wody, która staje się coraz bardziej mętna, intensywnie zabarwiona, o także charakterystycznym zapachu, który zniechęca do kąpieli. Zmienia się pejzaż - zamiast szerokiej tafli jeziora pojawiają się coraz większe strefy trzcin i płytkich, zarastających zatoczek.

Zobacz również: Tajemniczy Osadnik Gajówka. Dlaczego polskie Morze Martwe jest niebezpieczne?

Jezioro Świętajno Narckie nie znika nagle, a jest to efekt nakładania się czynników naturalnych i działalności człowieka. Z jednej strony mamy długotrwałe okresy mniejszych opadów, cieplejsze zimy bez stabilnej pokrywy śnieżnej oraz częstsze fale upałów, które przyspieszają parowanie. Z drugiej - intensywną eksploatację zasobów wodnych w zlewni: pobór wody z ujęć głębinowych, osuszanie terenów pod zabudowę, drogi czy pola uprawne, a także przekształcanie cieków i mokradeł. Czy to katastrofa ekologiczna?

Woda, która powinna powoli wsiąkać w glebę i zasilać jezioro, jest szybko odprowadzana rowami, kolektorami lub zatrzymywana w inny sposób. Do tego dochodzi zanieczyszczenie i przeżyźnianie wód, gdzie spływają związki azotu i fosforu pochodzące z nawozów sztucznych, ścieków bytowych oraz przemysłowych z nieprawidłowo zagospodarowanych terenów rolniczych. Nadmiar substancji powoduje więc eutrofizację, gdzie masowo rozwijają się glony, rośliny wodne i trzcinowiska. To proces naturalny, ale przyspieszony przez człowieka może prowadzić do gwałtownego pogorszenia jakości wód i ich stopniowego zarastania. W pewnym momencie zbiornik traci dużą część głębokości, szybciej się nagrzewa i jeszcze łatwiej traci wodę. Jakie konsekwencje niosą te zmiany?

W literaturze opisuje się scenariusz, w którym jezioro eutroficzne - z pozoru bogate w życie - z czasem zamienia się w podmokłą łąkę, a następnie w torfowisko lub bagno. To właśnie jeden z końcowych etapów procesu eutrofizacji, wzmacnianego przez dopływ zanieczyszczeń. Warto dodać, że kryzys wodny na Mazurach nie dotyczy wyłącznie małych miejscowości, ponieważ zasoby wodne są ograniczone, a wiele rzek i jezior zostało przekształconych w zbiorniki, do których trafiają ogromne ilości ścieków i spływów z pól, co zmniejsza ich zdolność do samoregeneracji.

W najbliższych latach brak działań oznacza pogłębienie problemu Jeziora Świętajno Narckie. Poziom jego wody będzie wahał się coraz mocniej, a okresy niskich stanów staną się dłuższe, dodatkowo utrwali się proces zarastania stref płytkich, natomiast część dawnego dna pokryją trzciny, turzyce i roślinność bagienna. Z punktu widzenia przyrody to wciąż cenne siedliska, ale jezioro przestanie pełnić dotychczasowe funkcje rekreacyjne i krajobrazowe.

W miarę postępu eutrofizacji i spadku jakości wody wzrośnie ryzyko masowych zakwitów sinic, które mogą być toksyczne dla ludzi i zwierząt. Ostatecznie ograniczy to korzystanie z kąpielisk oraz obniży atrakcyjność turystyczną całego regionu. Dla lokalnych społeczności oznacza to realne straty ekonomiczne, spadek wartości nieruchomości i konieczność szukania alternatywnych form działalności.

Na poziomie ekologicznym utrata takiego jeziora to zanik unikatowego ekosystemu wodnego, ponieważ znikają miejsca tarła ryb, żerowiska ptaków wodnych, siedliska płazów i owadów. W jaki sposób uniknąć tego procesu?

Wczesne działanie, to tym większa szansa, że jezioro pozostanie żywym, choć może już innym niż kiedyś, elementem mazurskiego krajobrazu. Ograniczanie zanieczyszczeń, dbałość o naturalne strefy przybrzeżne, rozsądne gospodarowanie wodą w zlewni i świadome decyzje mieszkańców mogą spowolnić lub częściowo odwrócić niektóre negatywne procesy. To nie tylko kwestia estetyki, ale przede wszystkim bezpieczeństwa wodnego i jakości życia w całym regionie.

Źródło: ciekawiodzawsze.pl, hub.pl.